Wprowadzenie w problematykę niepełnosprawności: Modele niepełnosprawności
⇒ Maja Wójcik   
Spis treści
Wprowadzenie
Pojęcie zdrowia i choroby
Kalectwo a inwalidztwo
Niepełnosprawność
Modele niepełnosprawności
Niepełnosprawność w rozumieniu ON
Literatura

4.    Modele niepełnosprawności

 

Niejako obok definicji i szczegółowych regulatorów prawnych funkcjonowania osób z niepełnosprawnością powstają także różne modele niepełnosprawności próbujące uchwycić jej wielowymiarowość (Wikipedia. The Free Encyclopedia; Kirenko, 2002).

Dwoma najpopularniejszymi spojrzeniami na niepełnosprawność, zaadaptowanymi przez dzisiejsze społeczeństwo, są model medyczny niepełnosprawności (medical model) oraz model społeczny (social model).

W modelu medycznym niepełnosprawność postrzegana jest jako problem jednostki; jako osobista tragedia każdego, kto został nią dotknięty. Niepełnosprawność to uszkodzenie fizyczne, zmysłowe lub umysłowe powodujące psychologiczne niedostosowanie, brak motywacji i współpracy oraz utratę możliwości wykonywania zawodu. Jej przyczyn upatruje się w chorobach, funkcjonalnych ograniczeniach, ubytkach natury psychicznej. Wymaga ona fachowej interwencji lekarzy, rehabilitantów, terapeutów oraz doradców zawodowych ukierunkowanej na wyleczenie lub zmianę zachowania i przystosowanie społeczne. W tym modelu osoba z niepełnosprawnością jest przede wszystkim traktowana jako pacjent a opieka zdrowotna/medyczna jako główna kwesta.

Z kolei społeczny model niepełnosprawności widzi ją jako problem całego społeczeństwa. Nie jest ona atrybutem jednostki, ale raczej skomplikowanym zespołem różnych stanów, z których większość jest jednak wytworem samego środowiska społecznego. Niepełnosprawność wiąże się tu z uzależnieniem od pomocy innych ludzi, koniecznością pokonywania barier architektonicznych, ekonomicznych, prawnych i społecznych. Sam niepełnosprawny to już nie pacjent, lecz konsument, w takim samym stopniu jak inni ludzie. Ma dążyć do egzekwowania swych praw, korzystania z doradztwa, decydowania o własnym życiu, dokonywania wyboru a tym samym zdobywania poczucia panowania nad sobą. W tym modelu kładzie się, zatem nacisk na samopomoc, usuwanie barier, integracje i akceptacje. Rozwiązanie problemu niepełnosprawności wymaga niejako „pospolitego ruszenia” – zmiany w społeczeństwie, zmiany w ludziach, zarówno w tych sprawnych i nie.

Oprócz modelu medycznego oraz społecznego można jeszcze wyróżnić model moralny niepełnosprawności (moral model), profesjonalny (expert/professional model) oraz litości (tragedy/charity/pity model) (Wikipedia. The Free Encyclopedia).

Moralny model (moral model), odnosi się do przekonania, iż każdy człowiek jest niejako moralnie odpowiedzialny za niepełnosprawność, przykładowo - dziecko urodziło się z wadą wrodzoną, więc winni są przede wszystkim rodzice, którzy musieli postąpić w jakiś sposób źle, niemoralnie. Takie przekonanie jest niesprawiedliwe i powoduje tylko niepotrzebne cierpienie.

Model moralny bywa czasami utożsamiany z modelem tak zwanym religijnym gdzie niepełnosprawność upatrywana jest najczęściej jako właśnie kara za grzechy i niemoralne prowadzenie.

Jeśli chodzi natomiast o model profesjonalny (expert/professional model), jest on po części podobny do medycznego. W jego ramach profesjonaliści zajmują się identyfikowaniem uszkodzenia (impairment) oraz jego ograniczeń, a także braniem czynnej akcji w ulepszaniu pozycji osób z niepełnosprawnością. W tym spojrzeniu na niepełnosprawność autorytatywny, aktywny ekspert socjalny działa na rzecz pasywnego klienta.

Jest jeszcze model opierający się na litości (tragedy/charity/pity model). Ujmuje on niepełnosprawnych jako ofiary nieszczęśliwych okoliczności zasługujące na litość i współczucie ogółu. Model ten, wraz z modelem medycznym, jest najczęściej wykorzystywany przez zdrowe osoby do definiowania, wyjaśniania niepełnosprawności.